Lüğət A

65 termin · lüğət bu hərfdən açılır

A* alqoritmi

Hər təpəyə qədər gedilmiş məsafəni hədəfə qalan təxmini məsafə ilə birləşdirərək axtarışı istiqamətləndirən alqoritm. Xəritə naviqasiyası və oyun süni intellektində geniş yayılıb.

A/B testi

İstifadəçiləri təsadüfi iki qrupa bölüb fərqli versiyanı göstərərək nəticələri müqayisə edən sınaq üsulu. Hansı dəyişikliyin real təsir etdiyini təxmindən çox ölçməklə müəyyənləşdirir.

ABAC

Giriş qərarını sabit rol yox, istifadəçi, resurs və mühitin atributlarına əsasən verən model. Eyni istifadəçi vaxtdan və ya IP-dən asılı olaraq fərqli icazə ala bilər.

Abstraksiya

Bir sistemin mürəkkəb detallarını gizlədib, yalnız zəruri hissəsini istifadəçiyə göstərmə prinsipi. OOP-də siniflər və interfeyslər vasitəsilə tətbiq olunur.

Abunəlik modeli

Müştərinin məhsulu birdəfəlik yox, dövri ödəniş qarşılığında istifadə etdiyi biznes modeli. MRR və churn kimi göstəricilər bu modeldə hesablanır.

Accept

Brauzerin serverdən hansı formatda cavab gözlədiyini bildirən sorğu başlığı (HTML, JSON, şəkil kimi). Server bu siyahıya baxıb ən uyğun formatı seçir.

ACID

Tranzaksiyanın etibarlı sayılması üçün dörd şərt: atomarlıq, ardıcıllıq, izolyasiya və davamlılıq. Relational bazaların əksəriyyəti bu qaydalara görə qurulub.

ACK

TCP-də alınan paketin təsdiq edildiyini bildirən bayraq. Göndərici bu təsdiqi almasa paketi yenidən göndərir.

Acquiring bank

Satıcının hesabına ödənişi qəbul edən və emal edən bank. Kart əməliyyatının pul tərəfini idarə edir, payment gateway isə texniki tərəfini.

ACL

Hansı trafikin şəbəkə cihazından keçəcəyini, hansının atılacağını sıra ilə təyin edən qayda siyahısı. Router və firewall-da IP, port və protokol üzrə filtrləmə üçün işlədilir.

Advisory lock

Konkret sətir və ya cədvələ deyil, tətbiqin özünün təyin etdiyi ixtiyari açara bağlanan kilid. PostgreSQL-də paralel job-ların bir-birini gözləməsi üçün işlədilir.

AES

Eyni açarla həm şifrələyən, həm açan simmetrik şifrələmə alqoritmi. Diskdən TLS trafikinə qədər çox yerdə əsas simmetrik şifrələmə kimi işlədilir.

Aggregation

Çox sayda təfərrüatlı sətri cəm, orta, say kimi funksiyalarla bir yekun dəyərə endirmə əməliyyatı. Dashboard-da görünən çox rəqəm əslində minlərlə sətrin aqreqasiyasıdır. ətraflı oxu →

Agile

İnkişafı böyük tək plan əvəzinə qısa təkrarlarla aparan yanaşma: hər dövrün sonunda işləyən nəticə göstərilir və növbəti addım ona görə seçilir. Dəyişən tələblərə tez uyğunlaşmaq üçün işlədilir.

Ağac gəzintisi

Ağacdakı bütün node-ları müəyyən sıra ilə (preorder, inorder, postorder və ya səviyyə-səviyyə) ziyarət etmə üsulu. Seçilən sıra nəticənin hansı formada çıxacağını təyin edir.

AI agent

Sadəcə sual-cavab vermək əvəzinə, tapşırığı yerinə yetirmək üçün alət çağıra, addım-addım qərar verə bilən sistem. Dil modeli burada yeganə cavab verən yox, planlaşdıran hissəyə çevrilir. ətraflı oxu →

AJAX

Səhifəni tam yeniləmədən arxa planda serverlə məlumat mübadiləsi aparmaq üsulu. Adında XML olsa da bu gün əksər hallarda JSON formatı işlədilir.

ALB

HTTP və HTTPS trafiki üçün AWS-in layer 7 load balancer-i. URL yoluna və ya host adına görə sorğunu fərqli servislərə yönləndirə bilir.

Alert

Ölçülən göstərici təhlükəli həddə çatanda avtomatik göndərilən xəbərdarlıq. Sahibi və görüləcək əməli olmayan alert siqnal deyil, sadəcə səs-küydür. ətraflı oxu →

Amazon Aurora

AWS-in MySQL və PostgreSQL ilə uyğun, lakin daha yüksək performans üçün yenidən qurulmuş relational verilənlər bazası mühərriki. Saxlama qatı hesablama qatından ayrı miqyaslanır.

Amazon Redshift

AWS-in analitik sorğular üçün optimallaşdırılmış column-store data anbarı. Böyük həcmli tarixi datanı sürətli aggregasiya sorğuları üçün saxlayır.

AMI

EC2 serveri qaldırmaq üçün istifadə olunan şablon: əməliyyat sistemi, quraşdırılmış paketlər və konfiqurasiya bir imicdə saxlanılır.

AMQP

Mesaj broker-ləri arasında istifadə olunan açıq protokol, mesajın necə göndəriləcəyini, növbəyə düşəcəyini və təsdiqlənəcəyini təyin edir. RabbitMQ bu protokolun ən çox tanınan tətbiqidir.

Amortizasiya edilmiş analiz

Bir əməliyyatın ən pis halının deyil, uzun ardıcıllıqda orta xərcinin hesablanması. Dinamik massivin böyüməsi kimi nadir baha əməliyyatların ümumi xərcə təsirini düzgün göstərir.

Android

Google-ın açıq mənbəli mobil əməliyyat sistemi, əksər telefon istehsalçıları tərəfindən istifadə olunur. Tətbiqlər əsasən Google Play üzərindən yayılır, amma başqa mənbədən quraşdırma da mümkündür. ətraflı oxu →

ANR

Android-də tətbiqin əsas thread-i uzun müddət cavab vermədikdə sistemin göstərdiyi xəbərdarlıq. İstifadəçiyə tətbiqi gözləmək və ya bağlamaq seçimi verilir.

Ansible

Server konfiqurasiyasını agentsiz, SSH üzərindən idarə edən avtomatlaşdırma aləti. Playbook adlı fayllarda həm arzu olunan vəziyyət, həm də sıralı addımlar təsvir oluna bilir. ətraflı oxu →

Anycast

Eyni IP ünvanının bir neçə coğrafi nöqtədən elan olunduğu marşrutlaşdırma modeli. Sorğu ünvana ən yaxın işlək nöqtəyə yönləndirilir. ətraflı oxu →

AOF

Redis-in hər yazma əməliyyatını ardıcıl fayla qeyd edərək davamlılıq təmin etməsi üsulu. RDB-yə görə daha az məlumat itkisi riski daşıyır, amma fayl ölçüsü daha sürətli böyüyür. ətraflı oxu →

AOT

Kodun icradan əvvəl, build mərhələsində tam maşın koduna çevrildiyi kompilyasiya üsulu. Proqramın başlama sürətini artırır, amma JIT kimi icra zamanı uyğunlaşma imkanı vermir.

Apache Airflow

Data pipeline addımlarını qraf şəklində təsvir edib planlaşdıran və izləyən orkestrasiya aləti. Hər addım Python kodu ilə yazılır, uğursuz olan addım yenidən işə salına bilir.

Apache HTTP Server

Modul əsaslı, konfiqurasiyası .htaccess faylları ilə də dəyişən veb server. nginx-dən əvvəl uzun müddət ən çox istifadə olunan server olub, hələ də paylaşımlı hostinglərdə tez-tez rast gəlinir. ətraflı oxu →

Apache JMeter

HTTP, baza və digər protokollar üzərində yük testi aparmaq üçün işlədilən köhnə, geniş yayılmış Java aləti. Test ssenarisi qrafik interfeysdə qurulur, nəticə hesabat şəklində çıxır.

Apache Kafka

Mesajları bölmələrə (partition) ayıraraq saxlayan və çox sayda oxuyucuya paylaşdıran paylanmış jurnal sistemi. Data pipeline-larda mənbə ilə hədəf arasında bufer rolunu oynayır. ətraflı oxu →

Apache Spark

Böyük data dəstlərini yaddaşda paylanmış şəkildə emal edən hesablama mühərriki. Batch və stream emalını, həm də SQL sorğularını eyni framework üzərində dəstəkləyir.

API

İki proqramın bir-biri ilə danışması üçün razılaşdırılmış qaydalar toplusu. Bir sistem digərinin daxili kodunu bilmədən, yalnız bu qaydalara əməl edərək məlumat və funksiyaya çıxış əldə edir. ətraflı oxu →

API gateway

Müştəri ilə arxa tərəf xidmətləri arasında vahid giriş nöqtəsi. Sorğunu uyğun servisə yönləndirir, autentifikasiya və rate limiting kimi ortaq işləri mərkəzləşdirir. ətraflı oxu →

APK

Android tətbiqinin quraşdırma faylının formatı. Google Play-dən yükləndiyi kimi başqa mənbədən əldə edilib əl ilə də quraşdırıla bilər.

APNs

Apple-ın push bildirişlərini iOS cihazlarına çatdıran mərkəzi xidməti. Server bildirişi birbaşa cihaza yox, APNs üzərindən göndərir.

App sandbox

Hər tətbiqin öz ayrılmış qovluğunda işləməsini və başqa tətbiqin faylına birbaşa çıxışının olmamasını təmin edən icazə modeli. Kamera, kontakt kimi sistem resurslarına giriş üçün istifadəçidən ayrıca icazə istənir.

App Store

Apple-ın iOS və iPadOS tətbiqlərini satdığı rəsmi mağaza. Hər tətbiq dərc olunmazdan əvvəl Apple-ın review prosesindən keçməli, onun qaydalarına uyğun gəlməlidir.

Argon2

Parol hash-ləmə müsabiqəsini qazanmış, həm hesablama, həm yaddaş resursunu tələb edən alqoritm. Yaddaş tələbi GPU ilə kütləvi brute force-u bcrypt-dən daha çətinləşdirir.

ARIA

HTML elementlərinə ekran oxuyucuları üçün əlavə məna verən atribut dəsti. Görünüşdən düymə olmayan elementi (məsələn «div») ekran oxuyucusuna düymə kimi tanıtmaq üçün işlədilir.

ARP

Lokal şəbəkədə IP ünvanını fiziki MAC ünvanına uyğunlaşdıran protokol. Cihaz paket göndərməzdən əvvəl qonşusunun MAC ünvanını bu sorğu ilə tapır.

ARR

MRR-nin illik miqyasa çevrilmiş forması. İnvestor təqdimatlarında böyümə göstəricisi kimi daha çox işlənir. ətraflı oxu →

Artefakt

Build prosesinin nəticəsində yaranan, dəyişməz və versiyalanan paket (məsələn, hazır image). Eyni artefakt staging-də sınaqdan keçib production-a promotion edilir, yenidən build olunmur.

Artifact registry

Build nəticəsində yaranan Docker image, kitabxana və ya binar faylların saxlandığı anbar sistemi. CI pipeline qurduğu artefaktı buraya göndərir, deploy zamanı oradan çəkilir.

Asimmetrik şifrələmə

Biri açıq, biri gizli olmaqla iki fərqli açardan istifadə edən şifrələmə üsulu. Açıq açarla şifrələnən mətni yalnız uyğun gizli açarın sahibi aça bilir.

Asinxron replikasiya

Master-in replikanın təsdiqini gözləmədən yazmanı dərhal təsdiqlədiyi replikasiya rejimi. Sürətlidir, amma master çökəndə son yazılar replikaya çatmamış qala bilər.

Assertion

Testdə gözlənilən nəticə ilə faktiki nəticəni müqayisə edən şərt ifadəsi. Uyğunluq yoxdursa test uğursuz sayılır və fərq raportda göstərilir.

async/await

Promise əsaslı asinxron kodu sinxron kod kimi oxunaqlı yazmağa imkan verən sintaksis. Event loop-u əvəz etmir, yalnız gözləmə nöqtəsini `await` ilə açıq göstərir.

Attention

Modelin bir tokeni emal edərkən cümlədəki digər tokenlərdən hansına daha çox «diqqət» ayıracağını hesablayan mexanizm. Transformer arxitekturasının əsas texniki tapıntısı budur.

Audit log

Sistemdə kim, nə vaxt, hansı əməliyyatı etdiyini qeyd edən jurnal. Nasazlıq və ya icazəsiz giriş araşdırılanda ilk baxılan yerdir.

Autentifikasiya

İstifadəçinin doğrudan iddia etdiyi şəxs olduğunu yoxlama prosesi. Adətən parol, SMS kodu və ya barmaq izi kimi bir sübutla təsdiqlənir.

Authorization

Sorğu ilə birgə kimlik təsdiq məlumatını (token və ya açar) daşıyan HTTP başlığı. API-lərin əksəriyyəti sorğunu bu başlıq olmadan qəbul etmir.

Auto Scaling Group

Yüklənməyə görə server sayını avtomatik artırıb-azaldan AWS mexanizmi. Trafik düşəndə artıq instansiyalar söndürülür, xərc yalnız real ehtiyaca görə ödənilir.

Autonomous system

İnternetdə tək bir təşkilatın idarə etdiyi və vahid marşrutlaşdırma siyasəti olan şəbəkə blokları toplusu. BGP bu bloklar arasında yol elan edir.

Autovacuum

PostgreSQL-in silinmiş və köhnəlmiş sətir versiyalarını arxa planda avtomatik təmizləyən prosesi. İşləməsə cədvəl şişir, sorğular yavaşıyır.

Availability Zone

Bir region daxilindəki, öz enerji və şəbəkəsi olan ayrı data mərkəzi. Tətbiq bir neçə zonaya yayılsa, birinin nasazlığı bütün sistemi dayandırmır. ətraflı oxu →

AVL tree

Hər node üçün sol və sağ alt ağacların hündürlük fərqi bir vahiddən çox olmayan özünü tarazlayan ikili axtarış ağacı. Əlavə və silmədən sonra tarazlıq fırlanma əməliyyatları ilə bərpa olunur.

Avro

Sətir əsaslı, sxemi datanın özü ilə daşıyan ikili fayl formatı. Sxem zamanla dəyişəndə köhnə və yeni yazıların bir yerdə oxunmasına imkan verir.

Avtorizasiya

Artıq təsdiqlənmiş istifadəçinin hansı əməliyyata icazəsi olduğunu müəyyən edən mərhələ. Giriş özü ilə deyil, girəndən sonra nəyə toxuna biləcəyi ilə maraqlanır.

Azure

Microsoft-un bulud platforması, korporativ mühitlərdə Active Directory və .NET tətbiqləri ilə sıx inteqrasiyaya görə seçilir. ətraflı oxu →

AWS

Amazon-un bulud xidmətləri platforması: server, verilənlər bazası, saxlama və şəbəkə resurslarını icarəyə vermək üçün istifadə olunur. EC2, S3 və Lambda kimi onlarla ayrı servisdən ibarətdir. ətraflı oxu →

AWS Lambda

Server idarə etmədən kod işlətmək üçün AWS-in FaaS servisi. Kod yalnız bir tetikləyici gələndə işə düşür, aralıq vaxtda resurs istifadə olunmur. ətraflı oxu →